Tật nhổ tóc (Trichotillomania): Hiểu rõ để chẩn đoán và điều trị kịp thời

1. Đại cương

Tật nhổ tóc (Trichotillomania - TTM) là một chứng rối loạn tâm thần đặc trưng bởi hành vi lặp đi lặp lại việc tự bứt, nhổ tóc hoặc lông trên cơ thể, dẫn đến tình trạng mất tóc/lông rõ rệt.

Theo Phân loại Dịch tễ học và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5), tật nhổ tóc được xếp vào nhóm Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) và các rối loạn liên quan. Đây không đơn thuần là một thói quen xấu mà là một bệnh lý cần được nhìn nhận và can thiệp y khoa bài bản. Bệnh có thể khởi phát ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp nhất ở giai đoạn thơ ấu hoặc thanh thiếu niên.

2. Nguyên nhân

Nguyên nhân chính xác của tật nhổ tóc hiện vẫn chưa được khẳng định hoàn toàn, nhưng y học hiện đại cho rằng bệnh hình thành từ sự kết hợp của nhiều yếu tố:

• Yếu tố di truyền: Nguy cơ mắc bệnh cao hơn ở những người có người thân trong gia đình (thế hệ thứ nhất) mắc tật nhổ tóc hoặc các rối loạn thuộc nhóm OCD.
• Bất thường sinh học: Sự mất cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh trong não, đặc biệt là Serotonin và Dopamine, đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát xung động.
• Yếu tố tâm lý và môi trường: Những sang chấn tâm lý, áp lực cuộc sống, căng thẳng kéo dài (stress), hoặc sự lo âu, trầm cảm thường là yếu tố kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh.

3. Biểu hiện lâm sàng

3.1.   Đặc điểm rụng tóc

• Vị trí: Vùng da đầu là vị trí gặp phổ biến nhất, tiếp theo là lông mày, lông mi, lông vùng xương mu, thân mình và các chi. Hành vi nhổ tóc thường tập trung nhất ở vùng trán - đỉnh đầu cùng phía với tay thuận của người bệnh. Một số trường hợp xuất hiện dấu hiệu "Friar Tuck" (chỉ rụng tóc ở đỉnh đầu nhưng vẫn giữ lại tóc ở vùng thái dương và gáy), hoặc rụng tóc theo kiểu cạo trọc toàn đầu.
• Đặc điểm vùng rụng tóc: Các tổn thương thường tạo thành những mảng rụng tóc có ranh giới không rõ ràng, hình tròn hoặc hình tuyến tính với viền không đều. Các sợi tóc bị đứt gãy ở nhiều độ dài và giai đoạn mọc lại khác nhau, mang lại cảm giác lởm chởm như rễ tre khi sờ vào.

3.2.   Thể lâm sàng

Một số tác giả đồng thuận chia tật nhổ tóc gồm 2 thể:

• Thể cấp tính: Thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên. Tình trạng này có thể xuất hiện theo từng đợt, thường do các sự kiện căng thẳng kích hoạt và có xu hướng tự thuyên giảm, lành tính.
• Thể mãn tính: Phổ biến hơn ở người trưởng thành và người lớn tuổi. Bệnh diễn tiến mạn tính, khó điều trị và thường đi kèm với các rối loạn tâm thần phức tạp hơn như trầm cảm, rối loạn lo âu, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) hoặc lạm dụng chất. Dấu hiệu thường lan rộng sang cả lông trên mặt và lông sinh dục.

4. Cận lâm sàng:

Trichoscopy là một công cụ chẩn đoán không xâm lấn rất hữu ích, giúp phát hiện các đặc điểm tổn thương chuyên biệt và phân biệt tật nhổ tóc với các bệnh lý rụng tóc khác, chẳng hạn như rụng tóc từng vùng

Một số dấu hiệu đặc trưng trên Trichoscopy hỗ trợ chẩn đoán:

• Giảm mật độ tóc và tóc đứt gãy ở nhiều độ dài khác nhau: Đây là dấu hiệu phổ biến nhất, xảy ra do việc kéo nhổ ở các thời điểm và vị trí khác nhau.
• Tóc chẻ ngọn: Rất thường gặp, là hình ảnh các sợi tóc ngắn bị chẻ nhỏ ở phần đuôi.
• Tóc cuộn xoắn bất thường: Hình thành do thân tóc bị kéo đứt gãy, phần góc gần da đầu còn lại bám chặt vào bề mặt da bị cuộn xoắn lại.
• Xuất huyết nang lông: Quan sát thấy các chấm đỏ tương ứng với các lỗ nang lông bị lấp bởi cục máu đông. Đây là dấu hiệu chẩn đoán quan trọng phản ánh tổn thương do dùng lực kéo bật chân tóc.
• Một số dấu hiệu khác: Tóc hình ngọn lửa, Dấu hiệu chữ V, Tóc hình hoa tulip, Bụi tóc / Bột tóc, Chấm đen...

5. Chẩn đoán

Tiêu chuẩn chẩn đoán theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5): Để chẩn đoán xác định tật nhổ tóc, bệnh nhân cần đáp ứng 5 tiêu chí sau:

• Tiêu chí A: Có hành vi nhổ tóc/lông lặp đi lặp lại dẫn đến tình trạng mất tóc/lông rõ rệt. Hành vi này có thể tập trung ở một vùng hoặc rải rác.
• Tiêu chí B: Đã nhiều lần nỗ lực để giảm bớt hoặc dừng việc nhổ tóc nhưng không thành công.
• Tiêu chí C: Hành vi nhổ tóc gây ra sự đau khổ đáng kể về mặt lâm sàng hoặc làm suy giảm các chức năng quan trọng (như xã hội, nghề nghiệp).
• Tiêu chí D: Tình trạng rụng tóc/lông không phải do một bệnh lý y khoa hoặc da liễu khác gây ra (ví dụ: rụng tóc từng vùng, nấm da đầu).
• Tiêu chí E: Hành vi này không thể được giải thích tốt hơn bởi các triệu chứng của một rối loạn tâm thần khác.

Chẩn đoán còn được đưa ra dựa trên khám thực thể lâm sàng và các xét nghiệm hỗ trợ như trichoscopy. Một số trường hợp khó cần sử dụng mô bệnh học để chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý rụng tóc khác.

6. Điều trị

• Điều trị tâm lý và hành vi: Liệu pháp nhận thức - hành vi hiện được coi là phương pháp điều trị đầu tay và hiệu quả nhất cho tật nhổ tóc. Đáng chú ý nhất là liệu pháp đào tạo đảo ngược thói quen kết hợp với kiểm soát kích thích.
• Điều trị bằng thuốc: Mặc dù liệu pháp hành vi là nền tảng, thuốc có thể được sử dụng kết hợp hoặc khi liệu pháp tâm lý không đáp ứng đủ. Tuy nhiên, bằng chứng về hiệu quả của thuốc chưa được thống nhất giữa các nghiên cứu:

+ N-acetylcysteine (NAC): Đây là một chất điều hòa glutamate có bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ nhất ở người lớn mắc tật nhổ tóc. Một thử nghiệm cho thấy 56% bệnh nhân dùng NAC đáp ứng tốt so với 16% dùng giả dược, và thuốc này có rất ít tác dụng phụ. Tuy nhiên, NAC đã được báo cáo là không hiệu quả ở trẻ em.

+ Clomipramine: thuốc chống trầm cảm 3 vòng, được chứng minh có hiệu quả vừa phải trong việc giảm triệu chứng, thường được xem là thuốc ưu tiên xem xét đầu tiên. Cần cân nhắc các tác dụng phụ của thuốc.

+ Mộ số lựa chọn khác: Thuốc ức chế tái hấp thu Serotonin có chọn lọc, Chất đối kháng Opioid.

Tài liệu tham khảo:

1. Pereyra AD, Saadabadi A. Trichotillomania. [Updated 2023 Jun 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-

2. Woods DW, Houghton DC. Diagnosis, evaluation, and management of trichotillomania. Psychiatr Clin North Am. 2014 Sep;37(3):301-17. doi: 10.1016/j.psc.2014.05.005. Epub 2014 Jul 21. PMID: 25150564; PMCID: PMC4143797

3. Ankad BS, Naidu MV, Beergouder SL, Sujana L. Trichoscopy in trichotillomania: a useful diagnostic tool. Int J Trichology. 2014 Oct;6(4):160-3. doi: 10.4103/0974-7753.142856. PMID: 25368471; PMCID: PMC4212291.

4. Siddappa K. Trichotillomania. Indian J Dermatol Venereol Leprol 2003;69:63-68

5. Franklin ME, Zagrabbe K, Benavides KL. Trichotillomania and its treatment: a review and recommendations. Expert Rev Neurother. 2011 Aug;11(8):1165-74. doi: 10.1586/ern.11.93. PMID: 21797657; PMCID: PMC3190970.

Viết bài: BS. Nguyễn Thị Ngọc Anh - Nhóm chuyên môn Rụng tóc thể mảng và bệnh lý tóc

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội