Đau sau zona: Chăm sóc đúng sau ra viện

Đau sau zona là cảm giác đau, rát, châm chích, tê hoặc nhạy cảm da kéo dài ở vùng từng nổi ban zona. Nhiều người nghĩ da đã khô, liền sẹo là bệnh đã khỏi. Thực tế, virus varicella-zoster có thể làm viêm và tổn thương dây thần kinh dưới da, nên cơn đau vẫn còn dù tổn thương da đã lành.

Bài viết giúp người bệnh hiểu vì sao cần tiếp tục theo dõi sau ra viện, dùng thuốc thế nào cho an toàn và khi nào cần tái khám sớm.

Vì sao vẫn đau sau khi zona đã lành?

Zona không chỉ gây tổn thương ngoài da mà còn ảnh hưởng đến dây thần kinh ở vùng da đó. Khi dây thần kinh đang phục hồi, người bệnh có thể đau kiểu bỏng rát, kim châm, điện giật, tê, ngứa hoặc đau tăng khi quần áo chạm nhẹ vào da.

Đau thần kinh sau zona thường được nhắc đến khi đau kéo dài sau giai đoạn ban zona, đặc biệt nếu còn đau trên 90 ngày từ lúc phát ban. Nguy cơ đau kéo dài cao hơn ở người lớn tuổi, người đau nhiều trong đợt zona cấp, tổn thương da rộng, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch.

Sau ra viện cần điều trị để làm gì?

Điều trị sau ra viện không chỉ nhằm “cắt đau” tạm thời. Bác sĩ sẽ giúp người bệnh:

• Giảm đau để ngủ, ăn uống và vận động tốt hơn.
• Làm dịu vùng da còn tăng nhạy cảm.
• Hạn chế đau bùng lại khi giảm thuốc quá nhanh.
• Theo dõi tác dụng không mong muốn của thuốc.
• Đánh giá có cần phối hợp thêm thuốc bôi, miếng dán hoặc phương pháp giảm đau khác hay không.

Tại Bệnh viện Da liễu Trung ương, người bệnh sau điều trị nội trú sẽ được hướng dẫn kế hoạch dùng thuốc, chăm sóc da và lịch tái khám theo mức độ đau, tuổi, bệnh nền và khả năng dung nạp thuốc.

Dùng thuốc thế nào cho an toàn?

Đau sau zona là đau thần kinh, nên thuốc giảm đau thông thường có thể không đủ hiệu quả. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định gabapentin, pregabalin, amitriptyline, duloxetine hoặc thuốc/miếng dán giảm đau tại chỗ như lidocaine, capsaicin.

Người bệnh cần nhớ:

• Uống thuốc đúng tên, đúng liều, đúng thời điểm ghi trong đơn.
• Không tự tăng liều khi đau nhiều hơn.
• Không tự ngưng thuốc ngay khi thấy đỡ đau.
• Không dùng thêm thuốc ngủ, rượu bia hoặc thuốc giảm đau khác khi chưa hỏi bác sĩ.
• Báo cho bác sĩ nếu đang mang thai, cho con bú, có bệnh thận, gan, tim mạch hoặc đang dùng nhiều thuốc khác.

Một số thuốc đau thần kinh cần tăng liều và giảm liều từ từ. Cách này giúp giảm chóng mặt, buồn ngủ, mệt mỏi hoặc đau tái phát.

Chăm sóc tại nhà ra sao?

Vùng da từng bị zona có thể vẫn nhạy cảm dù không còn mụn nước. Người bệnh nên:

• Mặc quần áo mềm, rộng, thấm mồ hôi; tránh vải thô hoặc bó sát.
• Giữ da sạch, khô; không gãi mạnh.
• Không tự đắp lá, bôi rượu thuốc, cao nóng, dầu nóng hoặc sản phẩm không rõ nguồn gốc.
• Tránh chườm nóng trực tiếp vì có thể làm da kích ứng hơn.
• Ngủ đủ, ăn uống cân bằng, uống đủ nước và vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép.

Nếu da đỏ hơn, sưng, nóng, chảy dịch, có mùi hôi hoặc xuất hiện mụn nước mới, người bệnh nên đi khám để loại trừ nhiễm trùng hoặc bệnh tái hoạt động.

Theo dõi cơn đau như thế nào?

Người bệnh nên ghi nhanh mỗi ngày:

• Mức độ đau từ 0 đến 10 điểm.
• Kiểu đau: rát, nhói, kim châm, điện giật, tê hay ngứa.
• Thời điểm đau tăng: ban đêm, khi mặc áo, vận động hoặc căng thẳng.
• Thuốc đã dùng và tác dụng phụ nếu có.
• Ảnh hưởng của đau đến giấc ngủ, ăn uống, đi lại và tâm trạng.

Nhật ký đau giúp bác sĩ biết điều trị có hiệu quả không và có cần chỉnh thuốc không.

Khi nào cần tái khám sớm?

Người bệnh cần tái khám đúng lịch hẹn và đi khám sớm nếu có một trong các dấu hiệu:

• Đau tăng nhanh, không đáp ứng thuốc hoặc làm mất ngủ nhiều đêm.
• Buồn ngủ quá mức, chóng mặt nhiều, lú lẫn, té ngã, khó thở hoặc phù chân sau khi dùng thuốc.
• Buồn nôn, nôn, phát ban dị ứng, ngứa toàn thân hoặc biểu hiện bất thường sau uống thuốc.
• Vùng da cũ đỏ, sưng, đau nóng, chảy dịch hoặc có mụn nước mới.
• Zona ở vùng mặt, mắt, tai; hoặc có đau mắt, đỏ mắt, nhìn mờ, ù tai, yếu cơ mặt.
• Người cao tuổi, suy giảm miễn dịch, đái tháo đường hoặc nhiều bệnh nền nhưng cơn đau khó kiểm soát.

Làm gì để giảm nguy cơ đau kéo dài?

Không có cách nào bảo đảm ngăn hoàn toàn đau thần kinh sau zona, nhưng người bệnh có thể giảm rủi ro bằng cách:

• Điều trị zona sớm trong giai đoạn cấp theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Tuân thủ đơn thuốc sau ra viện, không tự ý đổi thuốc.
• Kiểm soát tốt bệnh nền, đặc biệt là đái tháo đường.
• Ngủ đủ, vận động nhẹ và tránh căng thẳng kéo dài.
• Hỏi bác sĩ về tiêm vaccine phòng zona khi đã qua giai đoạn cấp và đủ điều kiện tiêm.

Cần nhớ điều gì?

Đau sau zona không phải chỉ là “đau ngoài da”. Đây là đau liên quan đến dây thần kinh, có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, tâm lý và chất lượng sống. Người bệnh nên dùng thuốc đúng hướng dẫn, chăm sóc da nhẹ nhàng, ghi nhận diễn biến cơn đau và tái khám đúng hẹn. Khi đau tăng, có tác dụng phụ của thuốc hoặc bất thường ở da, mắt, tai, cần đi khám sớm để được điều chỉnh điều trị an toàn.

Tài liệu tham khảo

1. Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Features of Shingles (Herpes Zoster). Updated May 10, 2024.

2. Centers for Disease Control and Prevention. Shingles Symptoms and Complications. Updated April 19, 2024.

3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Neuropathic pain in adults: pharmacological management in non-specialist settings. CG173. Last updated September 22, 2020.

4. Bęben D, Kowalewski J, Recka K, et al. Postherpetic neuralgia: currently available oral and topical medications in the management of pain – a review. Journal of Pre-Clinical and Clinical Research. 2024;18(2):162-167.

5. Guo Z, Yan X, Zhang Z. Efficacy and safety of different medications compared for the treatment of postherpetic neuralgia: a network meta-analysis. Frontiers in Pharmacology. 2025.

Viết bài: ThS.BS Vũ Ngọc Sơn - Khoa Gây mê hồi sức

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội