Bớt thiếu máu: nhận biết, chẩn đoán và xử trí

Bớt thiếu máu (nevus anemicus/naevus anaemicus) là một nguyên nhân dễ bị bỏ sót khi khám dát da nhạt màu. Tổn thương nhìn giống giảm sắc tố, nhưng cơ chế chính là co mạch khu trú kéo dài, không phải mất melanocyte. Nhận biết đúng giúp phân biệt với bạch biến, bớt giảm sắc tố và tránh các xét nghiệm hoặc điều trị không cần thiết.

Bớt thiếu máu là gì?

• Đây là bất thường mạch máu da bẩm sinh, lành tính, biểu hiện bằng một hoặc nhiều dát/mảng da nhạt màu, phẳng và thường không triệu chứng.
• Tổn thương có thể hiện rõ từ khi sinh hoặc được phát hiện trong những năm đầu đời. Kích thước tăng tương ứng với sự phát triển của cơ thể nhưng thường ổn định lâu dài, không lan tiến triển như bạch biến.
• Màu nhạt không liên quan thiếu máu toàn thân. Lượng máu tại vùng tổn thương giảm do co mạch, trong khi melanocyte được bảo tồn.
• Tần suất thực sự chưa rõ vì tổn thương thường kín đáo. Ghi nhận tỷ lệ khoảng 1–2% trong các nhóm chứng của nghiên cứu da liễu.

Bớt thiếu máu do đâu?

Cơ chế được chấp nhận rộng rãi nhất là tăng nhạy cảm khu trú của mạch máu da với catecholamine, đặc biệt adrenaline và noradrenaline. Kích thích thụ thể alpha-adrenergic làm mạch co nhiều hoặc kéo dài hơn bình thường, giảm tưới máu vi tuần hoàn và tạo vùng da nhợt màu.

Dấu hiệu nào giúp nhận biết bớt thiếu máu?

Tổn thương điển hình:

· Dát hoặc mảng nhạt màu, phẳng, bờ tương đối rõ nhưng thường không đều; có thể tròn, bầu dục, tuyến tính hoặc bất quy tắc.

· Có thể có các dát “vệ tinh”; nhiều tổn thương có thể hợp lại thành dạng lưới.

· Thường gặp ở thân mình, nhất là ngực trên, cổ và lưng; cũng có thể ở mặt hoặc chi.

· Không ngứa, đau hay bong vảy; lông, cảm giác và tiết mồ hôi tại vùng bớt thường bình thường.

Dấu hiệu có giá trị nhất là phản ứng với kích thích: khi chà xát, gãi nhẹ, làm nóng hoặc làm lạnh, da lành xung quanh đỏ lên nhưng vùng bớt vẫn nhạt màu. Sự tương phản tăng giúp bộc lộ tổn thương kín đáo.

 Chẩn đoán bớt thiếu máu như thế nào?

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào bệnh sử và khám da; hiện chưa có bộ tiêu chuẩn quốc tế riêng cho nevus anemicus. Trong trường hợp điển hình, ba bước đơn giản thường đủ để định hướng:

• Chà xát: chà hoặc gãi nhẹ qua tổn thương và da lành. Da bình thường xuất hiện hồng ban, còn vùng bớt không đỏ.
• Kính ép (diascopy): ấn phiến kính trong suốt lên ranh giới. Khi da lành bị ép, chênh lệch màu giảm rõ hoặc ranh giới gần như biến mất.
• Đèn Wood: tổn thương không tăng tương phản rõ, khác với bạch biến và bớt giảm sắc tố thường nổi bật hơn dưới đèn Wood.

Soi da có thấy giảm mật độ mạch trong tổn thương, kèm hồng ban và các mạch dạng lưới ở ngoại vi; soi tiếp xúc có thể làm ranh giới hòa với da xung quanh tương tự diascopy.

Sinh thiết không cần thiết ở tổn thương điển hình. Nếu hình thái hoặc diễn biến không phù hợp, mô bệnh học có thể giúp loại trừ bệnh khác; melanocyte thường được bảo tồn. Soi KOH chỉ cần khi nghi lang ben.

Cần phân biệt bớt thiếu máu với bệnh nào?

• Bạch biến: dát mất sắc tố trắng rõ, tăng tương phản mạnh dưới đèn Wood; vùng tổn thương vẫn có thể đỏ khi chà xát.
• Bớt giảm sắc tố (nevus depigmentosus/achromic nevus): xuất hiện sớm và ổn định nhưng không có hiện tượng mất hồng ban đặc trưng; đèn Wood thường làm tổn thương rõ hơn.
• Lang ben: dát giảm hoặc tăng sắc tố có vảy mịn; KOH có thể phát hiện Malassezia.
• Pityriasis alba: dát giảm sắc tố bờ không rõ, đôi khi có vảy mịn, thường liên quan cơ địa viêm da.
• Tùy bệnh cảnh, cần nghĩ đến dát hình lá trong xơ cứng củ, hypomelanosis of Ito, giảm sắc tố sau viêm, progressive macular hypomelanosis, sẹo giảm sắc tố hoặc bệnh phong.

Bớt thiếu máu có liên quan bệnh hệ thống nào?

Phần lớn trường hợp là tổn thương đơn độc. Mối liên quan đáng chú ý nhất là neurofibromatosis type 1 (NF1). Marque và cộng sự ghi nhận nevus anemicus ở 77/151 bệnh nhân NF1 (51%), so với 6/302 người chứng (2%). Vì vậy, ở trẻ có nhiều dát café-au-lait, bớt thiếu máu có thể là dấu hiệu hỗ trợ khiến bác sĩ chú ý hơn đến NF1.

Tuy nhiên, nevus anemicus không nằm trong tiêu chuẩn chẩn đoán NF1 sửa đổi năm 2021. Không nên chẩn đoán NF1 chỉ dựa trên bớt thiếu máu; cần đánh giá các tiêu chí chính thức và toàn bộ bệnh cảnh.

Bớt thiếu máu cũng đã được báo cáo cùng phakomatosis pigmentovascularis và một số bất thường mạch máu hoặc hội chứng di truyền hiếm. Chỉ nên mở rộng đánh giá khi có thêm dấu hiệu lâm sàng gợi ý.

Điều trị bớt thiếu máu như thế nào?

Bớt thiếu máu là tổn thương lành tính và đa số không cần điều trị. Mục tiêu chính là xác nhận chẩn đoán, giải thích bản chất mạch máu và tránh điều trị nhầm như một bệnh mất sắc tố.

• Không ảnh hưởng thẩm mỹ: theo dõi lâm sàng, không cần thuốc.
• Ảnh hưởng thẩm mỹ: có thể tư vấn mỹ phẩm che phủ, nhất là ở mặt.
• Quang trị liệu hoặc laser điều trị sắc tố không tác động vào cơ chế co mạch và không phải điều trị chuẩn; laser nhìn chung không hiệu quả.
• Thuốc tác động hệ alpha-adrenergic chủ yếu có ý nghĩa nghiên cứu, không dùng thường quy.
• Khi có nhiều dát café-au-lait, tàn nhang nách/bẹn, u xơ thần kinh hoặc dấu hiệu gợi ý NF1, cần đánh giá theo tiêu chuẩn hiện hành.

Tiên lượng rất tốt. Tổn thương thường ổn định suốt đời, không gây suy giảm chức năng và chưa ghi nhận nguy cơ chuyển ác tính.

 Tài liệu tham khảo

1. Kolb L, Troxell T, Krishnamurthy K. Nevus Anemicus. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; last update July 19, 2024.

2. Oakley A. Naevus anaemicus. DermNet. 2015. Accessed August 11, 2026.

3.Lan X, Wang X. Nevus Anemicus. JAMA Dermatol. 2025;161(3):322-323. doi:10.1001/jamadermatol.2024.6031.

4. Marque M, Roubertie A, Jaussent A, et al. Nevus anemicus in neurofibromatosis type 1: a potential new diagnostic criterion. J Am Acad Dermatol. 2013;69(5):768-775. doi:10.1016/j.jaad.2013.06.039.

5. Legius E, Messiaen L, Wolkenstein P, et al. Revised diagnostic criteria for neurofibromatosis type 1 and Legius syndrome: an international consensus recommendation. Genet Med. 2021;23(8):1506-1513. doi:10.1038/s41436-021-01170-5.

Viết bài: BSNT. Nguyễn Thế Mạnh - Nhóm Bạch biến và bệnh da giảm sắc tố

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội