Ba kháng thể tự miễn quan trọng trong Lupus ban đỏ hệ thống

Lupus ban đỏ hệ thống (SLE) là bệnh tự miễn mạn tính, có thể ảnh hưởng da, khớp, thận, hệ thần kinh và máu. Triệu chứng rất đa dạng, dễ trùng lặp với nhiều bệnh khác, vì vậy không thể chẩn đoán chỉ từ một dấu hiệu hoặc một xét nghiệm đơn lẻ. Trong thực hành, ba xét nghiệm thường được nhắc đến nhất là ANA, anti-dsDNA và anti-Sm. Mỗi xét nghiệm có một vai trò khác nhau và cần được hiểu đúng để tránh chỉ định hoặc diễn giải quá mức.

1. ANA: xét nghiệm sàng lọc ban đầu

Vai trò chẩn đoán

• ANA có độ nhạy rất cao, trên 98%, nên phù hợp để sàng lọc người nghi ngờ SLE.
• Theo tiêu chuẩn ACR/EULAR 2019, ANA dương tính với hiệu giá ≥1:80 trên tế bào HEp-2 là tiêu chuẩn đầu vào. Chỉ sau khi đạt điều kiện này mới tiếp tục đánh giá các tiêu chí phân loại SLE khác.
• ANA dương tính chưa đủ để chẩn đoán lupus. Xét nghiệm có độ đặc hiệu thấp và cũng có thể dương tính ở người khỏe mạnh, người lớn tuổi, người nhiễm trùng hoặc người mắc các bệnh tự miễn khác như viêm giáp tự miễn, xơ cứng bì và hội chứng Sjögren.
• Hiệu giá ANA càng cao, đặc biệt khi đi kèm nhiều tự kháng thể khác, càng làm tăng mức độ gợi ý SLE. Tuy nhiên, bác sĩ vẫn phải đối chiếu với triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm khác.

Vai trò theo dõi

• ANA không có giá trị theo dõi hoạt động bệnh định kỳ.
• Sau khi đã dương tính, ANA thường duy trì dương tính kéo dài, kể cả khi người bệnh đã lui bệnh hoàn toàn.
• Sự tăng hoặc giảm hiệu giá ANA không phản ánh đáng tin cậy mức độ hoạt động của SLE và không dự báo tốt đợt bùng phát.
• Vì vậy, không cần lặp lại ANA định kỳ ở người bệnh đã được chẩn đoán xác định SLE.

Điểm cần nhớ

• ANA trả lời tốt nhất câu hỏi “có nên nghĩ đến SLE và đánh giá tiếp hay không?”, nhưng không trả lời tốt câu hỏi “bệnh hiện đang hoạt động mạnh hay nhẹ?”.

2. Anti-dsDNA: vừa chẩn đoán, vừa theo dõi

Vai trò chẩn đoán

• Anti-dsDNA là kháng thể hướng vào DNA chuỗi kép và là một dấu ấn huyết thanh quan trọng của SLE.
• Xét nghiệm nằm trong nhóm tiêu chí miễn dịch của bộ tiêu chuẩn ACR/EULAR 2019.
• So với ANA, anti-dsDNA có độ đặc hiệu cao hơn, trên 95%. Khoảng 60–70% người bệnh SLE có anti-dsDNA dương tính trong quá trình bệnh.
• Anti-dsDNA dương tính vì vậy hỗ trợ mạnh cho chẩn đoán khi phù hợp với bệnh cảnh lâm sàng; tuy nhiên vẫn không được diễn giải tách rời các biểu hiện và xét nghiệm khác.

Vai trò theo dõi

• Anti-dsDNA là dấu ấn quan trọng để theo dõi hoạt động bệnh.
• Nồng độ anti-dsDNA thường tăng trước hoặc trong các đợt bùng phát cấp và có thể giảm hoặc trở về âm tính khi người bệnh đáp ứng với điều trị ức chế miễn dịch.
• Sự gia tăng hiệu giá anti-dsDNA liên quan chặt với tổn thương cơ quan nặng, đặc biệt là viêm thận lupus.
• Khi theo dõi, nên đánh giá anti-dsDNA cùng bổ thể C3 và C4. Bộ ba anti-dsDNA tăng, C3 giảm và C4 giảm là dấu hiệu cảnh báo một đợt bùng phát có thể sắp xảy ra, cần đánh giá lại lâm sàng và cân nhắc điều chỉnh điều trị khi phù hợp.

Điểm cần nhớ

• Trong ba xét nghiệm này, anti-dsDNA là xét nghiệm có giá trị rõ nhất cho cả chẩn đoán và theo dõi diễn biến bệnh.

3. Anti-Sm: đặc hiệu cao để củng cố chẩn đoán

Vai trò chẩn đoán

• Anti-Sm hướng vào các protein Smith trong phức hợp xử lý RNA của tế bào.
• Kháng thể này rất hiếm gặp ở người không mắc lupus, nên khi dương tính sẽ củng cố mạnh chẩn đoán SLE. Anti-Sm cũng là một tiêu chí trong bộ tiêu chuẩn ACR/EULAR 2019.
• Hạn chế chính là độ nhạy thấp: nhiều người bệnh SLE không có anti-Sm. Nghiên cứu của Flechsig và cộng sự năm 2017 ghi nhận độ nhạy 25,9% ở độ đặc hiệu 99%.
• Trong cùng nghiên cứu, 14,8% người bệnh SLE âm tính anti-dsDNA lại dương tính anti-Sm. Điều này cho thấy anti-Sm và anti-dsDNA có thể bổ sung cho nhau khi hỗ trợ chẩn đoán.

Vai trò theo dõi

• Anti-Sm không có giá trị theo dõi định kỳ hoạt động bệnh.
• Hiệu giá anti-Sm thường khá ổn định theo thời gian và không thay đổi đáng kể giữa giai đoạn bùng phát với giai đoạn thuyên giảm.
• Sự hiện diện của anti-Sm có thể chỉ điểm một kiểu hình SLE nặng hơn, dễ gặp tổn thương thận, tổn thương thần kinh trung ương và xơ hóa phổi.
• Trong thực hành, anti-Sm thường chỉ cần xét nghiệm một lần để hỗ trợ chẩn đoán và phân tầng nguy cơ; không cần lặp lại định kỳ để đánh giá đáp ứng điều trị.

Điểm cần nhớ

• Anti-Sm phù hợp nhất để “củng cố chẩn đoán” khi dương tính, nhưng không phải xét nghiệm dùng để theo dõi bệnh qua từng lần tái khám.

Cách sử dụng ba xét nghiệm trong thực hành

• Khi cần chẩn đoán: không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ. Cần kết hợp ANA, anti-dsDNA, anti-Sm với triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm cận lâm sàng và các tự kháng thể khác như Ro/SSA, La/SSB, antiphospholipid khi có chỉ định.
• Khi cần theo dõi: ưu tiên anti-dsDNA cùng C3, C4, tổng phân tích tế bào máu, sinh hóa máu và tổng phân tích nước tiểu. Không cần lặp lại ANA và anti-Sm định kỳ chỉ để đánh giá hoạt động bệnh.
• Khi đọc kết quả: luôn đặt xét nghiệm trong bối cảnh của người bệnh. Một kết quả dương tính không tự động đồng nghĩa với chẩn đoán SLE; một kết quả âm tính ở một kháng thể cũng không tự động loại trừ toàn bộ bệnh cảnh.

 TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Pisetsky DS, Lipsky PE. New insights into the role of antinuclear antibodies in systemic lupus erythematosus. Nat Rev Rheumatol. 2020;16:565-79.
2. Orme ME, Voreck A, Aksouh R, Schreurs MWJ. Anti-dsDNA testing specificity for systemic lupus erythematosus: a systematic review. J Appl Lab Med. 2022;7(1):221-239. doi:10.1093/jalm/jfab146
3. Flechsig A, Rose T, Barkhudarova F, et al. What is the clinical significance of anti-Sm antibodies in systemic lupus erythematosus? A comparison with anti-dsDNA antibodies and C3. Clin Exp Rheumatol. 2017;35:598-606.  

Viết bài: Ths. BSNT Lê Thị Xuân – BNST Nguyễn Thị Thanh Hiền.

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội