Lupus sơ sinh: Nhận diện sớm qua biểu hiện da và chủ động sàng lọc biến chứng tim mạch

Lupus sơ sinh (neonatal lupus erythematosus, NLE) là một hội chứng tự miễn thụ động mắc phải do tự kháng thể của mẹ, chủ yếu là anti-SSA/Ro và anti-SSB/La, truyền qua nhau thai và tác động lên trẻ. NLE không đồng nghĩa với lupus ban đỏ hệ thống khởi phát ở trẻ và người mẹ có thể chưa từng được chẩn đoán bệnh tự miễn trước đó.

NLE có thể biểu hiện ở da với dát và mảng đỏ dạng vòng, tập trung chủ yếu ở vùng nhạy cảm ánh sáng, giảm tế bào máu, tăng men gan hoặc bệnh gan mật. Biến chứng cần ưu tiên loại trừ là tổn thương hệ dẫn truyền tim, đặc biệt block nhĩ thất bẩm sinh hoàn toàn, vì có thể diễn tiến âm thầm và để lại xơ hóa không hồi phục.

Trong bài viết này, chúng tôi báo cáo một trường hợp trẻ sơ sinh có dát, mảng đỏ dạng vòng vùng đầu–mặt, gợi ý lupus sơ sinh dù mẹ chưa từng được chẩn đoán bệnh tự miễn; xét nghiệm sau đó anti-SSA/Ro và anti-SSB/La dương tính ở cả mẹ và trẻ, qua đó nhấn mạnh vai trò của nhận diện tổn thương da trong chẩn đoán sớm và tránh bỏ sót lupus sơ sinh.

1. Giới thiệu ca bệnh

1.1. Đặc điểm lâm sàng

Bệnh nhi nam 26 ngày tuổi nhập viện tại Bệnh viện Da liễu Trung ương vì xuất hiện nhiều dát, mảng đỏ ở đầu mặt, thân mình và tay chân. Khoảng ngày thứ 10 sau sinh, ban đầu xuất hiện các dát, mảng đỏ hình vòng ở vùng mặt. Sau đó, nhiều tổn thương tương tự xuất hiện thêm ở vùng đầu, mặt, tay chân, và thân mình. Gia đình bôi hồ nước và tắm lá nhưng bệnh không cải thiện.

Bệnh nhi là con thứ tư, sinh mổ, đủ tháng 38 tuần, cân nặng lúc sinh 3,2kg. Thai kỳ không ghi nhận bất thường. Sau sinh, trẻ bú tốt, không sốt hoặc bất thường tim mạch, hô hấp. Các anh chị của trẻ chưa phát hiện bệnh lý tương tự. Mẹ của trẻ chưa từng được chẩn đoán bệnh tự miễn trước đó.

Khám lâm sàng lúc nhập viện: Bệnh nhi tỉnh, toàn trạng ổn định, không sốt. Tim đều, tiếng tim T1 và T2 rõ; phổi thông khí tốt, không ran. Tổn thương da: nhiều dát và mảng đỏ hình vòng với trung tâm hơi nhạt màu hoặc lành, phần rìa hơi nhô cao. Phân bố chủ yếu ở vùng đầu mặt, rải rác ở thân mình, tay chân. Không có bọng nước tại các tổn thương. Các cơ quan khác chưa phát hiện bất thường. Mẹ của trẻ không có tổn thương da, còn sản dịch hậu sản.

1.2. Đặc điểm cận lâm sàng

Xét nghiệm của bệnh nhi:

• ANA Hep-2 dương tính, kiểu Homogeneous-Speckled 3+.
• ANA 23 Profile: anti-SS-A dương tính (+), anti-SS-B dương tính (+++); anti-dsDNA, nucleosome, histone, Ro-52, nRNP/Sm, Sm và các tự kháng thể còn lại âm tính.
• AST 223,4 U/L và ALT 117,1 U/L tăng.Glucose, ure, creatinin, cholesterol, triglycerid, protein toàn phần, albumin, CK và điện giải trong giới hạn bình thường.
• Bổ thể C3 1,30 g/L và C4 0,37 g/L, không giảm.
• Công thức máu: hồng cầu 4,13 T/L; huyết sắc tố 132 g/L; hematocrit 0,392 L/L; bạch cầu 13,2 G/L; tiểu cầu 408 G/L.
• Không có thiếu máu, giảm bạch cầu hoặc giảm tiểu cầu.
• Tổng phân tích nước tiểu: không có protein niệu hoặc hồng cầu niệu.
• Siêu âm ổ bụng: gan, đường mật, túi mật, tụy, lách, hai thận và bàng quang bình thường.
• Treponema pallidum Ab, HBsAg và HCV Ab âm tính.
• Vi nấm soi tươi: không có nấm.
• Khám chuyên khoa tim mạch: Điện tâm đồ nhịp xoang đều 140 nhịp/phút.
• Siêu âm tim bình thường.  

Xét nghiệm của mẹ bệnh nhi:

• ANA Hep-2 dương tính, kiểu Speckled 3+.
• ANA 23 Profile: anti-SS-A dương tính (++), anti-SS-B dương tính (+++), Ro-52 nghi ngờ; các tự kháng thể còn lại âm tính.
• AST 102,93 U/L và ALT 134,99 U/L tăng
• Cholesterol 5,39 mmol/L và triglycerid 8,51 mmol/L tăng·        
• Glucose, ure, creatinin, CK và điện giải trong giới hạn bình thường.
• C3 1,66 g/L và C4 0,26 g/L không giảm.
• Công thức máu: hồng cầu 4,81 T/L; huyết sắc tố 126 g/L; hematocrit 0,394 L/L; bạch cầu 4,3 G/L; tiểu cầu 307 G/L.
• Không có thiếu máu, giảm bạch cầu hoặc giảm tiểu cầu.
• Tốc độ máu lắng tăng: 40 mm ở giờ thứ nhất và 82 mm ở giờ thứ hai.
• Tổng phân tích nước tiểu: glucose, bilirubin, ceton, protein và nitrit âm tính.
• Có hồng cầu niệu ++, và bạch cầu niệu + (mẹ còn sản dịch hậu sản)
• Siêu âm ổ bụng: gan nhiễm mỡ và nang thận trái kích thước khoảng 63 × 45 mm.
• X-quang ngực thẳng bình thường.

1.3. Chẩn đoán, điều trị và diễn biến

Dựa trên tổn thương da dát và mảng đỏ dạng vòng chủ yếu ở vùng đầu mặt, khởi phát sớm sau sinh, ANA Hep2, anti-SS-A và anti-SS-B dương tính ở bệnh nhi, đồng thời mẹ có ANA Hep2, anti-SS-A và anti-SS-B dương tính, bệnh nhi được chẩn đoán lupus sơ sinh biểu hiện da, kèm tăng men gan. Tại thời điểm đánh giá, chưa thấy bất thường tim mạch, huyết học hoặc thận.

Bệnh nhi được điều trị bằng corticosteroid bôi tại chỗ mức độ nhẹ, phối hợp với kem kẽm oxyd và dưỡng ẩm. Gia đình được hướng dẫn hạn chế cho trẻ tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng và tia cực tím, tiếp tục cho trẻ bú mẹ và chăm sóc da nhẹ nhàng.

Đến ngày thứ 7 sau nhập viện, các tổn thương cũ đã giảm đỏ nhưng xuất hiện thêm một số tổn thương rải rác ở tay, chân và vùng miệng. Trẻ tiếp tục được điều trị tại chỗ và bổ sung thuốc corticosteroid bôi vùng miệng.

Đến ngày thứ 10 sau nhập viện, trẻ tỉnh, toàn trạng ổn định, không sốt, bú tốt, tim đều, phổi thông khí tốt. Các tổn thương da cũ đã giảm đỏ, tổn thương vùng miệng cải thiện và không xuất hiện thêm tổn thương mới. Bệnh nhi được ra viện, tư vấn tiếp tục chăm sóc da, tránh ánh nắng và tái khám định kỳ để theo dõi tổn thương da, chức năng gan, tim mạch, huyết học và thận.

Đối với người mẹ, mặc dù ANA, anti-SS-A/Ro và anti-SS-B/La dương tính, mẹ chưa đủ tiêu chuẩn để khẳng định lupus ban đỏ hệ thống nên chưa chỉ định điều trị đặc hiệu. Mẹ được tư vấn tái khám sau khi hết sản dịch và tiếp tục theo dõi định kỳ nhằm đánh giá lại các biểu hiện lâm sàng, xét nghiệm nước tiểu và các xét nghiệm tự miễn cần thiết, đồng thời phát hiện sớm những biểu hiện gợi ý lupus ban đỏ hệ thống.

2. Bàn luận

Lupus sơ sinh (NLE) là hội chứng do kháng thể IgG của mẹ, chủ yếu là anti-SSA/Ro và anti-SSB/La, truyền qua nhau thai sang thai nhi. Đây là bệnh do kháng thể mẹ gây ra, không phải trẻ mắc lupus ban đỏ hệ thống ngay từ khi sinh. Hiện chưa có bộ tiêu chuẩn chẩn đoán NLE thống nhất. Trong thực hành, chẩn đoán dựa trên ba yếu tố: biểu hiện lâm sàng phù hợp, kháng thể anti-SSA/Ro, anti-SSB/La hoặc anti-U1RNP ở mẹ và/hoặc trẻ, đồng thời loại trừ các nguyên nhân khác. ANA dương tính đơn độc không đủ để chẩn đoán NLE.

Biểu hiện da thường xuất hiện từ khi sinh đến vài tháng đầu đời, đặc biệt sau khi trẻ tiếp xúc với ánh sáng. Tổn thương gợi ý gồm các dát hoặc mảng đỏ hình vòng, trung tâm tương đối lành, có thể bong vảy, thường gặp ở mặt, đầu, quanh mắt nhưng cũng có thể lan ra thân mình và tứ chi. Cần chẩn đoán phân biệt với nấm da, viêm da tiếp xúc, viêm da tiết bã, giang mai bẩm sinh, hồng ban đa dạng, bệnh mô bào Langerhans và các bệnh da sơ sinh khác.

Đánh giá NLE không nên chỉ tập trung vào da. Cần khám tim mạch, đo nhịp tim, thực hiện điện tâm đồ và siêu âm tim để phát hiện block nhĩ thất, rối loạn dẫn truyền, bệnh cơ tim hoặc suy tim. Block nhĩ thất liên quan đến NLE chủ yếu hình thành trong thời kỳ bào thai, thường được phát hiện vào khoảng 18–24 tuần thai và hiếm khi khởi phát sau 30 tuần. Tuy nhiên, vẫn cần đưa trẻ đi khám khi có nhịp tim chậm hoặc không đều, bú kém, thở nhanh, tím tái, vã mồ hôi khi bú, lừ đừ hoặc ngất. Đồng thời, lưu ý bệnh cơ tim hoặc rối loạn chức năng tim có thể xuất hiện muộn hơn.

Ngoài tim mạch, cần kiểm tra công thức máu, chức năng gan, bilirubin, chức năng thận và nước tiểu. Khi có triệu chứng tương ứng, cần mở rộng đánh giá thần kinh, hô hấp, tiêu hóa và khám gan lách.

Tổn thương da, tăng men gan và các bất thường huyết học trong NLE thường có tính chất tạm thời, cải thiện dần khi kháng thể của mẹ giảm trong máu trẻ, thường trong khoảng 6–9 tháng đầu đời. Ngược lại, block tim hoàn toàn thường liên quan đến tổn thương xơ hóa không hồi phục và có thể cần đặt máy tạo nhịp.

Với NLE biểu hiện chủ yếu ở da, điều trị gồm tránh ánh nắng và tia cực tím, sử dụng chất dưỡng ẩm, chất bảo vệ da và corticosteroid bôi tại chỗ mức độ nhẹ khi cần. Phần lớn trẻ không cần corticosteroid toàn thân, hydroxychloroquine hoặc thuốc ức chế miễn dịch chỉ vì tổn thương da. Nếu có block tim, bệnh cơ tim, suy tim, giảm tế bào máu hoặc bệnh gan nặng, trẻ cần được điều trị và theo dõi bởi các chuyên khoa phù hợp.

Sau khi ra viện, nên tái khám sớm sau khoảng 2–3 tuần để đánh giá tổn thương da, tim mạch và các cơ quan khác. Có thể tiếp tục đánh giá vào khoảng 3 tháng và 6 tháng tuổi; mốc 9 tháng được cân nhắc nếu kháng thể còn dương tính, men gan hoặc huyết học còn bất thường. Một nghiên cứu theo dõi trẻ phơi nhiễm anti-SSA/Ro đã sử dụng các mốc 3, 6 và 9 tháng, nhưng lịch tái khám cần điều chỉnh theo biểu hiện của từng trẻ. 

Đối với những phụ nữ dương tính anti-SSA/Ro, anti-SSB/La hoặc đã từng sinh con mắc NLE, cần khám định kỳ để phát hiện bệnh tự miễn, ngay cả khi chưa có triệu chứng. Trước khi mang thai lần tiếp theo, mẹ cần được tư vấn trước thai kỳ, đánh giá bệnh lý và thuốc đang sử dụng; trong thai kỳ, có thể cân nhắc hydroxychloroquine nếu không có chống chỉ định và theo dõi siêu âm tim thai.

3. Kết luận

Khi trẻ xuất hiện các dát hoặc mảng đỏ hình vòng, đặc biệt ở mặt và da đầu trong những tháng đầu đời, cần nghĩ đến lupus sơ sinh và xét nghiệm anti-SSA/Ro, anti-SSB/La ở cả trẻ và mẹ, đồng thời chẩn đoán phân biệt với các bệnh da thường gặp.Sau khi xác định hoặc theo dõi NLE, cần ưu tiên đánh giá tim mạch, đồng thời theo dõi công thức máu, chức năng gan, thận và sự phát triển của trẻ. Phần lớn tổn thương da diễn biến tạm thời và cải thiện dần, nhưng block tim là biến chứng nghiêm trọng cần phát hiện sớm. Người mẹ cũng cần được tái khám định kỳ và tư vấn trước các thai kỳ tiếp theo.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.    Sun W, Fu C, Jin X, Lei C, Zhu X. Neonatal lupus erythematosus: an acquired autoimmune disease to be taken seriously. Ann Med. 2025;57(1):2476049. doi:10.1080/07853890.2025.2476049.

2.    Bankole A, Nwaonu J. A review of neonatal lupus syndrome. Sci Prog. 2024;107(3):368504241278476. doi:10.1177/00368504241278476.

3.    Derdulska JM, Rudnicka L, Szykut-Badaczewska A, et al. Neonatal lupus erythematosus - practical guidelines. J Perinat Med. 2021;49(5):529-538. doi:10.1515/jpm-2020-0543.

4.    Jin X, Sun W, Li Y, et al. Clinical characteristics of neonatal lupus erythematosus complicated by congenital heart block: a multi-center retrospective study in East China. Sci Rep. 2025;15:14031. doi:10.1038/s41598-025-98368-3.

5.    Buzzell A, French C, Po W, et al. Current and future interventions for neonatal lupus: a review of the National Library of Medicine's clinical trials database. Lupus. 2026;35(2):189-194. doi:10.1177/09612033251412477.

6.    Sukumaran S, Singh D. Cutaneous neonatal lupus erythematosus: a case report. Cureus. 2022;14(2):e22279. doi:10.7759/cureus.22279.

Viết bài: BSCKII.Nguyễn Tiến Thành, TS.BS.Vũ Hải Yến–Khoa Bệnh da Tự miễn và Vảy nến

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội